News & Events
Է.Հ.Միրզաբեկյանը ծնվել է 1922թ. դեկտեմբերի 12-ին, Երևանում հանրապետության վաստակավոր բժիշկների ընտանիքում£ Միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո 1940թ. զորակոչվել է Կարմիր Բանակ£ Հայրենական Մեծ պատերազմի սկզբում Է. Միրզաբեկյանը հրետանային ուսումնարանի կուրսանտ էր, իսկ 1942 թվից նա մասնակցել է ռազմական գործողություններին Անդրկովկասյան, ապա Հարավային ռազմաճակատներում£ Նրա մարտական ուղին ծանր վիրավորվելուց հետո ավարտվել է Հունգարիայում 1945 թ.: Պատերազմում դրսևորած արիության և սխրագործությունների համար պարգևատրվել է Կարմիր Աստղի և Հայրենական Պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշաններով£
Հայրենական Մեծ Պատերազմի ավարտից հետո Է.Միրզաբեկյանը զորացրվել է և, վերադառնալով Երևան ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկա-մաթեմատիկական ֆակուլտետ£ 1950թ. ավարտելով համալսարանը, աշխատանքի է անցել Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտում£ Հաջորդ տարվա դեկտեմբերին նա ընդունվել է այդ ինստիտուտի ասպիրանտուրան և գործուղվել է ԽՍՀՄ ԳԱ աշխարհահռչակ Պ.Ն.Լեբեդևի անվան Ֆիզիկայի ինստիտուտ£ 1953-1955 թ.թ. նույն ինստիտուտում աշխատել է որպես կրտսեր գիտաշխատող£ 1955 թ. Է. Միրզաբեկյանը, վերդառնալով Երևան, աշխատանքի է անցել Բյուրականի աստղադիտարանում, սկզբում որպես կրտսեր, ապաª ավագ գիտաշխատող, իսկ 1958-1960 թ.թ.ª ռադիոֆիզիկայի բաժնի վարիչ£
Հաշվի առնելով ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի աճող դերը գիտության և արդյունաբերության մեջ Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի նախագահ Վ.Հ.Համբարձումյանի և Է.Հ.Միրզաբեկյանի նախաձեռնությամբ 1960 թ. հիմնվում է Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտը (ՌՖԷԻ), որի տնօրենը մինչև իր կյանքի վերջը եղել է Է.Հ.Միրզաբեկյանը: Համախմբելով իր շուրջը տաղանդավոր երիտասարդ գիտնականների նա հիմնել է գերբարձր հաճախությունների ռադիոֆիզկայի գիտական դպրոցը, որը մեծ ճանաչում և հեղինակություն է ստացել ԽՍՀՄ-ում: Դրա վառ ապացույցն են ՌՖԷԻ-ում անցկացվող ավանդական համամիութենական և միջազգային գիտաժողովները, որոնց մասնակիցներն էին Երկրի առաջատար մասնագետները:
Է. Միրզաբեկյանի գիտական աշխատանքները նվիրված են գերբարձր հաճախությունների տիրույթի գերզգայուն ռադիոընդունիչ համակարգերի ուսումնասիրությանը և կիրառմանը£ Նրա կողմից առաջարկվել է ԳԲՀ ազդանշանի մոդուլման սկզբունքորեն նոր՝ բևեռացման փոփոխությամբ մոդուլման մեթոդը, որը թույլ տվեց զգալիորեն բարձրացնել ընդունիչի զգայունությունը բևեռացված կոմպոնենտի հանդեպ և ընդունել շատ թույլ բևեռացված ազդանշաններ ուժեղ չբևեռացված ֆոնի վրա: Այդ մեթոդի հիման վրա ստեղծված ռադիոմետրը առաջին սարքն էր 3,2 սմ ալիքի երկարության ռադիոճառագայթման բևեռացման աստիճանի չափման համար, նրա զգայունությունը այդ ճառագայթման հանդեպ 50 անգամ բարձր էր՝ համեմատած այլ նման սարքերի հետ: Նրա օգնությամբ նոր արդյունքներ էին ստացվել Արեգակի ռադիոճառագայթման վերաբերյալ:
Է.Հ.Միրզաբեկյանի մյուս աշխատանքները նվիրված են ԳԲՀ էլեկտրամագնիսական ալիքների ճշգրիտ փուլաչափման ուսումնասիրմանը և կիրառմանը: Նրա կողմից առաջարկված փուլերի տարբերության և նրանց փոքր փոփոխությունների նոր մեթոդը հնարավորություն տվեց ստեղծել բևեռաչափային ինտերֆերենցիոն սարքերի նոր դաս ռադիոլոկացիայում օգտագործման համար:
Է.Հ.Միրզաբեկյանի ղեկավարությամբ և անմիջական մասնակցությամբ ՌՖԷԻ-ում մշակվել և ստեղծվել են ռադիոալեհավաքների բնութագրերի հետազոտման ռադիոաստղգիտական մեթոդներ և համապատասխան սարքավորումներ: Ստեղծված ԳԲՀ ընդունիչ համակարգերը գործնական լայն կիրառություն են գտել տարբեր բնագավառներում, մասնավորապես, տիեզերական հետազոտություններում, Երկրի հեռազննման, կենսաբանության և այլ ոլորտնեհրում:
Է.Հ.Միրզաբեկյանի ղեկավարությամբ Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտը դարձել էր ԽՍՀՄ առաջատար կազմակերպություններից մեկը, որը 1960-ից սկսած կատարել է մի քանի տասնյակ կարևորագույն աշխատանքներ ԽՍՀՄ կառավարության հատուկ որոշումներով, ապահովելով տիեզերքի ուսումնասիրության և պաշտպանության խնդիրների լուծման համար օգտագործվող հեռավոր հաղորդակցության բոլոր ալեհավաքային համալիրների ճշգրիտ աշխատանքը:
Գիտական հասարակությունը ճանաչում էր Է. Միրզաբեկյանին որպես գիտնականի, որը մեծ ուշադրություն էր դարձնում երիտասարդ գիտական կադրերի դաստիարակմանը£ Նրա նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ Երևանի պետական համալսարանում ստեղծվեց ռադիոֆիզիկայի ֆակուլտետը£
1971 թ. Է.Միրզաբեկյանը ընտրվել է ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ, 1974 թ. ակադեմիկոս: Նույն տարում նրան շնորհվել է ՀԽՍՀ Գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործչի կոչում£ 1974-1976 թ.թ. նա ՀԽՍՀ ԳԱ ֆիզիկատեխնիկական գիտությունների և մեխանիկայի բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղարն էր, ՀԽՍՀ ԳԱ նախագահության անդամ, 1976 թ. ՀԽՍՀ ԳԱ փոխպրեզիդենտ£ Երկարատև բեղմնավոր աշխատանքի համար բազմավաստակ գիտնականը պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան Հեղափոխության Շքանշանով£
Կարճատև ծանր հիվանդությունից հետո Է.Հ.Միրզաբեկյանը մահացավ 1980 թ. կյանքի 58-րդ տարում:
Նրա կողմից դրված գիտական ուղղությունները հաջողությամբ շարունակվել են իր աշակերտների ջանքերով՝ իրականացվել են մի շարք կարևոր նախագծեր տիեզերական հետազոտությունների տարբեր ծրագրերում, մասնավորապես «Պրիրոդա», «Վեգա», «Օկեան», «Մետեոր», «Միր»:
Այսօր էլ նրա հոգեզավակ ՀՀ ԳԱԱ Ռադիոֆիզիզկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտի հստակ զարգացումը ակադեմիկոս Էմիլ Հայկի Միրզաբեկյանի լավագույն հիշատակն է:
Ռադիկ Մարտիրոսի Մարտիրոսյանը ծնվել է 1936 թվականի մայիսի 1-ին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մարտակերտի շրջանի Մադաղիս գյուղում՝ աշխատավոր ընտանիքում։ 1943-1953 թվականներին սովորել է տեղի միջնակարգ դպրոցում, որից հետո ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի ֆակուլտետ։ 1958 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է այն՝ ստանալով աստղաֆիզիկայի որակավորում։
Մարտիրոսյանի՝ որպես հետազոտողի զարգացման գործում վճռորոշ դեր է խաղացել նրա հանդիպումը համաշխարհային ճանաչում ունեցող գիտնական և Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր ակադեմիկոս Ալեքսանդր Պրոխորովի հետ, ով համաձայնվել է նրան ընդունել ԽՍՀՄ ԳԱ Լեբեդևի անվան ֆիզիկական ինստիտուտի ասպիրանտուրա։ 1960 թվականին ասպիրանտուրա ընդունվելուց հետո Ռ. Մ. Մարտիրոսյանը սկսել է իր հետազոտական գործունեությունը Լեբեդևի անվան ֆիզիկական ինստիտուտում (ՖԻԻԻ)՝ Ա. Մ. Պրոխորովի ղեկավարությամբ։ Այս տարիների ընթացքում նա մի շարք ուսումնասիրություններ է անցկացրել դեցիմետրային ալիքի երկարության տիրույթի համար արդյունավետ քվանտային ուժեղացուցիչների (ՔԱ) ստեղծման վերաբերյալ: Ռ. Մ. Մարտիրոսյանը իրավամբ համարվում է ռադիոաստղագիտության հետազոտություններում քվանտային ուժեղացուցիչների կիրառման ռահվիրաներից մեկը: Նրա մշակած 21 սմ ակտիվ ռեզոնատորներով քվանտային ուժեղարարը, ԽՍՀՄ-ում առաջինն էր, որը հաջողությամբ կիրառվեց ռադիոաստղագիտության մեջ: RT-22-ը ռադիոաստղադիտակի վրա տեղադրված՝ ընդունող համակարգի զգայունությունը մեծացրեց 7-8 անգամ անընդհատ սպեկտրում և 15 անգամ սպեկտրալ ուսումնասիրություններում, ինչը հանգեցրեց Գալակտիկայում ջրածնի ճառագայթման գծերի կառուցվածքի և Խեցգետնի միգամածությունից ռադիոճառագայթման տեղագրության վերաբերյալ նոր արդյունքների: 1964 թվականին դոկտորական ատենախոսությունը հաջողությամբ պաշտպանելուց հետո Ռ. Մ. Մարտիրոսյանը սկսեց ակտիվ հետազոտություններ Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտում (ՌՖԷԻ), որտեղ նա արագորեն ստեղծեց նոր ակտիվ նյութերի որոնման և ուսումնասիրության յուրօրինակ հետազոտական ուղղություն: Այս նյութերը անհրաժեշտ էին տարբեր միկրոալիքային տիրույթներում բարձր արդյունավետ քվանտային ուժեղացուցիչների ստեղծման համար: Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում Ռ. Մ. Մարտիրոսյանի մեթոդը ակտիվ բյուրեղների ուժեղացման բնութագրերը որոշելու համար՝ հիմնված թուլացման հավանականությունների վրա, և այս մեթոդով մեծ սկզբնական ճեղքերով պարամագնիսական բյուրեղների համապարփակ ուսումնասիրությունը: Հատկապես նշանակալից է նրա հետազոտությունը արհեստական զմրուխտե բյուրեղների վերաբերյալ, որը նպաստել է զմրուխտե սինթեզի տեխնոլոգիայի կատարելագործմանը և բացել է նոր, խիստ խոստումնալից նյութ քվանտային էլեկտրոնիկայի համար սանտիմետրային և միլիմետրային ալիքի երկարությունների տիրույթներում: Ռ. Մ. Մարտիրոսյանը առաջարկել և ներդրել է քվանտային ուժեղացուցիչների արդյունավետությունը բարձրացնելու նոր եղանակներ, ինչպիսիք են՝ դեցիմետրային ալիքի երկարություններում միացված ռեզոնատորների և սանտիմետրային ու միլիմետրային ալիքի երկարություններում հաճախականության մոդուլացված պոմպով ակտիվ ալիքատար հատվածների օգտագործումը: Ռ. Մ. Մարտիրոսյանն առաջինն էր, որ առաջարկեց և ուսումնասիրեց ինվերսիայի սխեմա, որը թույլ է տալիս միաժամանակ ուժեղացնել երկու ազդանշաններ տարբեր հաճախականություններով, որը փորձարարականորեն իրականացվել է 21 և 3 սմ ալիքի երկարության տիրույթներում:
Ռ. Մ. Մարտիրոսյանի կողմից մշակված ալիքատարային քվանտային ուժեղացուցիչը, որը գործում է 1.35 սմ ալիքի երկարության տիրույթում և հաջողությամբ տեղակայվել է ամենամեծ ռադիոաստղադիտակի՝ РАТАН-600-ի վրա, 14 անգամ մեծացրել է ընդունող համակարգի զգայունությունը: Այն օգտագործվել է մի շարք տիեզերական մազերային աղբյուրների ռադիոճառագայթման ուսումնասիրության համար՝ ստանալով նոր գիտական տվյալներ, որոնք բացահայտում են դրանց ֆիզիկական հատկությունները: Ռ. Մ. Մարտիրոսյանի և նրա ուսանողների աշխատանքը գիտության և տեխնոլոգիայի տարբեր ոլորտներում բարձր զգայունության ընդունող համակարգերի մշակման և ներդրման գործում արժանացել է Գիտության և տեխնոլոգիայի բնագավառում ՀՀ Պետական մրցանակի (1988թ.):
Ռ. Մ. Մարտիրոսյանի գիտական ղեկավարությամբ ՌՖԷԻ-ն ակտիվորեն մասնակցել է մի շարք համամիութենական և միջազգային ծրագրերում: Այնտեղ մշակված բարձր զգայունության ռադիոընդունող սարքավորումները լայնորեն օգտագործվել են «Природа» և «Океан» տիեզերական ծրագրերում՝ բնական ռեսուրսների ուսումնասիրության, ինչպես նաև ջերմային կոնտրաստային ուսումնասիրությունների, ռադիոաստղագիտության և կենսաբժշկական հետազոտությունների համար:
Մասնակցությունը «Ինտերկոսմոս» տիեզերական հետազոտությունների ծրագրին, մասնավորապես՝ «Վեգա» նախագծին, շատ արդյունավետ էր: ՌՖԷԻ-ում մշակված սարքավորումները հաջողությամբ օգտագործվել են շատ երկար բազային ռադիոինտերֆերոմետրի ստեղծման և շահագործման մեջ, որը հնարավորություն է տվել բարձր ճշգրտությամբ չափել օդապարիկային զոնդերի հետագծերը Վեներայի մթնոլորտում: Ռ. Մ. Մարտիրոսյանի միլիմետրային տիրույթում քվանտային ուժեղացման ֆիզիկական հիմքերի հիմնարար հետազոտություններին նվիրված աշխատանքների շարքը արժանացել է Ուկրաինայի պետական մրցանակի (1989) գիտության և տեխնոլոգիայի բնագավառում։
1987 թվականից ի վեր ՌՖԷԻ-ում Ռ. Մ. Մարտիրոսյանի գիտական ղեկավարությամբ անցկացվում են հիմնարար և կիրառական հետազոտություններ բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդականության ոլորտում: Բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչից պատրաստված կամրջային թաղանթային կառուցվածքներում առաջին անգամ դիտվել է միկրոալիքային տիրույթում ինտենսիվ քվազի-մոնոքրոմատիկ ներքին ճառագայթում: Ցույց է տրվել, որ այս ճառագայթումն առաջանում է մագնիսական հոսքի քվանտների կոհերենտ շարժումից՝ գերհաղորդիչ թաղանթով տրանսպորտային հոսանքի ազդեցության տակ:
Իր բեղմնավոր գիտական աշխատանքին զուգընթաց Ռ. Մ. Մարտիրոսյանը 1965 թվականից նաև դասավանդում էր Երևանի պետական համալսարանում (ԵՊՀ), վարելով ռադիոֆիզիկայի ընդհանուր և մասնագիտացված դասընթացներ: Նրա նախաձեռնությամբ 1983 թվականին Ռադիոֆիզիկայի ֆակուլտետի կազմում կազմակերպվել է գերբարձր հաճախականության ռադիոֆիզիկայի ամբիոնը, որը նա ղեկավարել է մինչև 1986 թվականը: 1994 թվականին ակադեմիկոս Ռ. Մ. Մարտիրոսյանը ՀՀ կառավարության որոշմամբ նշանակվել է Երևանի պետական համալսարանի ռեկտոր: Ռ. Մ. Մարտիրոսյանը նշանակալի ներդրում է ունեցել ԵՊՀ կրթական համակարգում: Նա մշակել և իրականացրել է կրթության և գիտական հետազոտությունների նյութատեխնիկական բազայի հետ կապված դժվարությունները հաղթահարելու ծրագիր, ինչպես նաև բարձր որակավորում ունեցող կադրերի պատրաստման ծրագիր: Ռ. Մ. Մարտիրոսյանի ղեկավարության օրոք համալսարանում բացվել են նոր ֆակուլտետներ և մասնագիտություններ: 1980-ականների համեմատ ուսանողների թիվը կրկնապատկվել է: Եվրոպայի, ԱՄՆ-ի և այլ երկրների համալսարանների հետ բազմաթիվ պայմանագրային կապերի շնորհիվ ԵՊՀ-ն ակտիվորեն մասնակցում է միջազգային գիտական և կրթական ծրագրերին: Վերջին 10 տարիների ընթացքում Ռ. Մ. Մարտիրոսյանը եղել է ՀՀ Գիտությունների ակադեմիայի նախագահը: Ռ. Մ. Մարտիրոսյանը ավելի քան 200 գիտական աշխատանքների և Շվեդիայում և ԱՄՆ-ում հրատարակված երկու մենագրությունների հեղինակ է: Ռ. Մ. Մարտիրոսյանի գիտական, մանկավարժական և գիտակազմակերպչական գործունեությունը ճանաչվել է կառավարական բարձր պարգևներով՝ Պատվո նշանի շքանշանով (ԽՍՀՄ, 1981), Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանով (ԽՍՀՄ, 1985), Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով (ԽՍՀՄ, 1986), Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով (ՀՀ, 1999), Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար 1-ին աստիճանի շքանշանով (ՀՀ, 2012), Համերաշխության «Ստելլա» շքանշանով (Իտալիա, 2004) և Ֆրանսիական մշակույթի ոլորտում ծառայությունների համար արմավենու շքանշանով (Ֆրանսիա, 2005):
